Nhận Biết Và Phân Biệt Xạ Đen

Xạ đen (Celastrus hindsii Benth. et Hook.f., họ Dây gối – Celastraceae) là cây dây leo thân gỗ, mọc thành búi, thường leo bám vào các cây gỗ lớn trong rừng tự nhiên ở vùng núi cao. Việc nhận biết đúng đặc điểm hình thái của xạ đen rất quan trọng, bởi trên thị trường hiện có ít nhất hai loài cây khác cũng được gọi dân gian là “xạ đen” nhưng khác hẳn về phân loại thực vật học.

Đặc điểm hình thái của Xạ đen thật

Xạ đen là cây dây leo thân gỗ, mọc thành búi, thân dây dài 3–10m, cành tròn. Cành non có màu xám nhạt, sau chuyển dần sang màu nâu rồi xanh khi già. Lá mọc so le, phiến lá hình bầu dục hoặc xoan ngược, dài 7–12cm, rộng 3–5cm, chất lá dai, có 7 đôi gân bên rõ, mép lá có răng cưa nhỏ, cuống lá ngắn chỉ 5–7mm.

Hoa xạ đen mọc thành chùm ở đầu cành hoặc nách lá, dài 5–10cm, cuống hoa ngắn 2–4mm, cánh hoa màu trắng, mẫu hoa gồm 5 cánh. Quả hình trứng, dài khoảng 1cm, khi chín chuyển màu vàng và tự tách thành 3 mảnh, để lộ hạt có áo hạt màu đỏ hồng khá bắt mắt. Mùa hoa của xạ đen thường vào tháng 3–5, mùa quả vào tháng 8–12 hằng năm.

Phân bố và môi trường sống

Xạ đen mọc ở vùng núi có độ cao 1.000–1.500m, phân bố tại Trung Quốc, Việt Nam và Myanmar. Tại Việt Nam, cây xạ đen tự nhiên khá hiếm gặp, được ghi nhận rải rác ở Hà Nam, Ninh Bình (đặc biệt vườn quốc gia Cúc Phương), Quảng Ninh, Thừa Thiên Huế và một số khu vực Tây Nguyên. Do khai thác tự nhiên trong nhiều năm khiến nguồn cây hoang dã suy giảm, phần lớn dược liệu xạ đen bán trên thị trường hiện nay đến từ vùng trồng chuyên canh.

Phân biệt Xạ đen với cây xạ đen Hòa Bình

Trên vùng núi Hòa Bình, đồng bào dân tộc Mường có một loại cây dại mọc hoang cũng được gọi là “xạ đen” (tiếng Mường gọi là “xạ cái”), tên khoa học là Ehretia asperula Zoll. & Mor., thuộc họ Vòi voi (Boraginaceae). Đây là loài hoàn toàn khác so với xạ đen thật (Celastrus hindsii, họ Dây gối). Ngoài ra còn có cây cùm rụm (Ehretia dentata Courch.) cũng dễ gây nhầm lẫn tên gọi.

Nghiên cứu hóa thực vật đã chỉ ra sự khác biệt rõ rệt về thành phần hóa học giữa hai nhóm cây này. Theo luận án của học giả Nguyễn Huy Cường (2009), các thành phần hóa học trong Ehretia asperula (xạ đen Hòa Bình) chưa thể hiện rõ tác dụng ức chế nào đối với các dòng tế bào ung thư gan và phổi trong thử nghiệm, trong khi các nghiên cứu về Celastrus hindsii lại cho kết quả khác biệt. Do vậy, mọi công bố khoa học về tác dụng hỗ trợ ức chế tế bào khối u chỉ áp dụng cho xạ đen thật, không áp dụng cho xạ đen Hòa Bình.

[CẦN KIỂM DUYỆT] Đội ngũ kiểm duyệt cần đối chiếu mẫu dược liệu thực tế đang kinh doanh tại An Thảo Dược với đặc điểm hình thái nêu trên để xác nhận đúng là Celastrus hindsii, tránh nhầm lẫn với các loài cùng tên gọi dân gian.

Một số lưu ý khi quan sát dược liệu khô

Khi mua xạ đen ở dạng đã phơi khô, thái đoạn, người dùng khó có thể quan sát đầy đủ đặc điểm hoa, quả để nhận biết như cây tươi. Trong trường hợp này, nên dựa vào các yếu tố như màu sắc thân, độ dai của lá khô, mùi thơm nhẹ đặc trưng, cũng như thông tin nguồn gốc, vùng trồng do đơn vị cung cấp công bố. Việc lựa chọn nhà cung cấp có hồ sơ nguồn gốc rõ ràng là cách thực tế nhất để hạn chế rủi ro mua nhầm dược liệu, bởi phân biệt bằng cảm quan thông thường trên dược liệu khô là khá khó khăn ngay cả với người có kinh nghiệm.

Để hiểu thêm về thành phần hóa học tạo nên sự khác biệt giữa các loài xạ đen, bạn có thể tham khảo bài thành phần hoạt chất trong xạ đen.