Giảo Cổ Lam: Đặc Điểm, Công Dụng Và Cách Dùng

Giảo cổ lam (Gynostemma pentaphyllum) là một dược liệu dạng dây leo mọc hoang ở vùng núi cao phía Bắc Việt Nam, được biết đến rộng rãi qua các sản phẩm trà và cao chiết hỗ trợ chuyển hóa đường huyết, mỡ máu. Cây còn được gọi là “cỏ trường thọ” hay “ngũ diệp sâm” do có vị khá giống nhân sâm và lịch sử sử dụng lâu đời trong y học cổ truyền Trung Quốc, Nhật Bản, Việt Nam. Bài viết tổng hợp đặc điểm thực vật, thành phần hóa học, những nghiên cứu đã công bố và cách dùng tham khảo của Giảo cổ lam.

Bảng thông tin nhanh về Giảo cổ lam

Giảo cổ lam trong lịch sử và y học cổ truyền các nước

Giảo cổ lam đã được sử dụng từ lâu đời tại Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ, Indonesia, Triều Tiên. Tại Trung Quốc, tương truyền các vua chúa dùng dược liệu này để tăng cường sức khỏe, kéo dài tuổi thọ; hoàng đế Tần Thủy Hoàng được cho là đã ưa dùng với mong muốn trường sinh, vì vậy Giảo cổ lam còn được gọi là “cỏ trường thọ”. Cây được ghi nhận trong sách cổ “Nông chính toàn thư hạch chú” (quyển Hạ, năm 1694) và trong “Từ điển cây thuốc Việt Nam” với các công dụng dân gian được tóm tắt thành “ba chống, ba giảm, năm tốt”: chống u, chống lão hóa, chống mệt mỏi; giảm béo, giảm căng thẳng, giảm nám sạm da; ăn ngủ tốt, tiêu hóa tốt, da dẻ tốt, sức khỏe tốt và tỉnh táo. [CẦN KIỂM DUYỆT] Các công dụng “chống u” theo ghi chép dân gian cần được hiểu là kinh nghiệm truyền thống, không phải kết luận y khoa về khả năng phòng hoặc điều trị ung thư.

Tại Nhật Bản, năm 1976 các nhà khoa học phát hiện ra Giảo cổ lam khi nghiên cứu một cộng đồng dân cư sống trên vùng núi cao có tuổi thọ trung bình xấp xỉ 100 tuổi, do người dân nơi đây dùng Giảo cổ lam chế biến thành trà uống hằng ngày. Người Nhật gọi dược liệu này là “Phúc Âm Thảo”. Tại Việt Nam, qua khảo sát dược liệu ở Fansipan, các nhà khoa học đã phát hiện một quần thể Giảo cổ lam mọc hoang ở độ cao khoảng 1.500m thuộc dãy Hoàng Liên Sơn. Mẫu cây được gửi đến Viện Dược liệu Trung ương và các phòng nghiên cứu thực vật để xác định, kết quả cho thấy đây đúng là loài Gynostemma pentaphyllum, có chất lượng tương đương Giảo cổ lam Nhật Bản và Trung Quốc. Từ năm 1997, GS.TS Phạm Thanh Kỳ (nguyên Hiệu trưởng Đại học Dược Hà Nội) đã đăng ký đề tài nghiên cứu khoa học cấp Nhà nước về dược liệu này.

Đặc điểm nhận biết cây Giảo cổ lam

Giảo cổ lam là cây thảo mọc leo, sống hằng năm, thân mảnh, hơi có rãnh, nhẵn, leo nhờ tua cuốn chẻ đôi ở đầu mọc tại nách lá. Lá kép mọc so le, gồm 3–7 lá chét hình bầu dục-thuôn hoặc mũi mác, dài 3–9cm, rộng 1,5–3cm, gốc thuôn hẹp, đầu nhọn, mép khía răng cưa, hai mặt có lông (ít khi nhẵn), mặt trên sẫm bóng, mặt dưới nhạt màu hơn. Cây đực và cây cái mọc riêng biệt (đơn tính khác gốc); hoa nhỏ, hình sao, màu trắng, mọc thành cụm hình chùy ở kẽ lá và đầu ngọn, có thể dài đến 30cm ở cây đực; bao phấn dính thành đĩa, bầu có 3 vòi nhụy. Quả mọng, hình cầu, đường kính 5–9mm, khi chín chuyển màu đen, chứa 2–3 hạt dẹt. Mùa hoa vào khoảng tháng 7–8, mùa quả tháng 9–10.

Trong dân gian, Giảo cổ lam thường được phân loại không chính thức theo số lá chét trên mỗi lá kép: loại 3 lá, 5 lá và 7 lá. Loại 5 lá (còn gọi là “ngũ diệp sâm”) được đánh giá cao và hiện đã được trồng theo tiêu chuẩn GACP-WHO (thực hành tốt trồng trọt và thu hái) tại một số vùng như Mộc Châu. [CẦN KIỂM DUYỆT] Việc phân biệt rạch ròi hàm lượng hoạt chất giữa các loại 3, 5, 7 lá chét cần dựa trên phân tích thành phần cụ thể của từng lô dược liệu, không nên mặc định loại nào cũng “tốt hơn” mà thiếu kiểm định. Vì hình dạng lá dây leo họ Bầu bí khá đa dạng, người dùng nên mua Giảo cổ lam từ nguồn cung cấp rõ ràng, tránh nhầm lẫn với các loài dây leo khác không có giá trị dược liệu tương đương.

Phân bố và điều kiện sinh trưởng

Giảo cổ lam mọc nhiều ở độ cao trên dưới 2.000m so với mực nước biển, trong các khu rừng thưa, ẩm thấp, khí hậu lạnh quanh năm, phân bố tại Nhật Bản, Bắc Triều Tiên, Nam Trung Quốc và các tỉnh vùng núi phía Bắc Việt Nam. Ngoài quần thể tự nhiên tại Hoàng Liên Sơn (Fansipan), một số vùng trồng đạt chuẩn GACP-WHO đã được phát triển tại Mộc Châu nhằm chủ động nguồn nguyên liệu và kiểm soát chất lượng.

Thu hái, sơ chế và bảo quản

Bộ phận dùng của Giảo cổ lam là toàn cây, chủ yếu gồm thân và lá. Dược liệu thường được thu hái khi cây phát triển tốt, sau đó rửa sạch đất cát, cắt khúc và phơi hoặc sấy khô ở nhiệt độ phù hợp để giữ hoạt chất. Dược liệu khô có thể được thái nhỏ hoặc để nguyên đoạn nhằm thuận tiện cho việc hãm trà hoặc sắc nước uống. Dược liệu sau khi sơ chế cần được bảo quản nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ẩm mốc và ánh nắng trực tiếp; nên đóng gói kín trong túi hoặc hộp có nắp đậy để hạn chế thoái hóa hoạt chất theo thời gian.

Tính vị, quy kinh và công năng theo y học cổ truyền

Về tính vị, Giảo cổ lam được mô tả có vị khá giống nhân sâm, “trước đắng sau ngọt” (tiền khổ hậu cam). [CẦN KIỂM DUYỆT] Về quy kinh và phân loại hàn/nhiệt cụ thể, các tài liệu tra cứu hiện có chưa trình bày thống nhất; nội dung này cần được chuyên gia y học cổ truyền rà soát và bổ sung trước khi đưa ra khẳng định chính thức. Theo kinh nghiệm dân gian được ghi trong “Từ điển cây thuốc Việt Nam”, công năng của Giảo cổ lam được tóm tắt qua các nhóm tác dụng hỗ trợ: giúp cơ thể chống lại tình trạng mệt mỏi, hỗ trợ giấc ngủ, hỗ trợ tiêu hóa, đồng thời được xem là một dược liệu bổ giúp tăng cường sức khỏe tổng thể tương tự nhóm dược liệu bổ khí như nhân sâm, do có thành phần saponin cấu trúc gần giống nhau.

Thành phần hóa học và các nghiên cứu hiện đại về Giảo cổ lam

Thành phần hoạt chất chính của Giảo cổ lam gồm saponin, flavonoid và polysaccharide. Đáng chú ý nhất là nhóm saponin: Giảo cổ lam chứa hơn 100 loại saponin có cấu trúc triterpenoid kiểu dammaran, gọi chung là các gypenoside, trong đó có một số saponin được ghi nhận có cấu trúc giống hoặc tương tự saponin trong nhân sâm. Ngoài ra, dược liệu còn chứa các acid amin tan trong nước, vitamin, một số nguyên tố vi lượng như kẽm, sắt, selen và canxi hữu cơ. [CẦN KIỂM DUYỆT] Hàm lượng saponin “cao gấp 3-4 lần nhân sâm” là số liệu được một số nguồn phổ biến trích dẫn, nhưng cần đối chiếu với tài liệu phân tích hóa học được kiểm định độc lập để đảm bảo chính xác.

Về hạ đường huyết, năm 2004 Viện Dược liệu Trung ương phối hợp với Viện nghiên cứu Karolinska (Thụy Điển) đã phân lập được một saponin mới có tác dụng kích thích tạo insulin, đặt tên là phanoside. Một thử nghiệm lâm sàng năm 2011 do TS. Vũ Thị Thanh Huyền (Bộ môn Dược lý, Đại học Y Hà Nội) phối hợp với Hội Đái tháo đường Thụy Điển thực hiện trên 65 bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 tại Bệnh viện Lão khoa Trung ương cho thấy sử dụng trà Giảo cổ lam liều 6g/ngày trong 12 tuần giúp giảm đường huyết lúc đói khoảng 3 mmol/l so với nhóm đối chứng. [CẦN KIỂM DUYỆT] Đây là kết quả của một nghiên cứu lâm sàng cụ thể trên nhóm bệnh nhân xác định, không đồng nghĩa Giảo cổ lam có thể thay thế thuốc điều trị đái tháo đường đã được bác sĩ chỉ định; người bệnh cần tiếp tục theo dõi và điều trị theo phác đồ y khoa.

Về mỡ máu, nghiên cứu của tác giả Phạm Thanh Kỳ công bố trên Tạp chí Dược liệu năm 1999 trên mô hình chuột cho thấy dùng Giảo cổ lam 30 ngày làm giảm cholesterol toàn phần so với nhóm không dùng. Một nghiên cứu khác của tác giả Samer Megalli (Đại học Sydney, Úc) công bố năm 2005 trên mô hình động vật cũng ghi nhận tác dụng giảm triglycerid, cholesterol toàn phần và LDL. [CẦN KIỂM DUYỆT] Các số liệu phần trăm giảm mỡ máu trong những nghiên cứu này đến từ mô hình động vật thí nghiệm, chưa phải bằng chứng lâm sàng đầy đủ trên người, và không nên dùng để so sánh trực tiếp hiệu quả với thuốc điều trị rối loạn mỡ máu đã được cấp phép.

Về tim mạch và huyết áp, một số nghiên cứu ghi nhận Giảo cổ lam có thể góp phần thúc đẩy sản xuất oxit nitric, hỗ trợ lưu thông máu. [CẦN KIỂM DUYỆT] Số liệu về mức độ hạ huyết áp so với thuốc điều trị huyết áp trong một số tài liệu phổ biến trên internet cần được kiểm chứng lại từ nguồn công bố khoa học gốc trước khi trích dẫn chính thức, vì đây là thông tin có ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định điều trị của người bệnh tăng huyết áp.

Về khả năng hỗ trợ ức chế sự phát triển của tế bào bất thường, một số nghiên cứu trong nước công bố trên Tạp chí Dược học (2011) và nghiên cứu phối hợp quốc tế (2012) đã phân lập thêm một số saponin mới từ Giảo cổ lam Việt Nam. [CẦN KIỂM DUYỆT] Đây là các nghiên cứu bước đầu ở quy mô phòng thí nghiệm (thử nghiệm trên tế bào/mô hình động vật), hoàn toàn chưa phải là bằng chứng về khả năng điều trị ung thư ở người. Người đang điều trị ung thư hoặc các bệnh lý nghiêm trọng khác tuyệt đối không tự ý dùng Giảo cổ lam để thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa.

Ngoài ra, một số thử nghiệm trên động vật ghi nhận Giảo cổ lam có ảnh hưởng đến chỉ số miễn dịch trong mô hình gây ức chế miễn dịch thực nghiệm. [CẦN KIỂM DUYỆT] Các kết quả này chỉ mang tính chất tham khảo khoa học ở giai đoạn nghiên cứu tiền lâm sàng, cần thêm nghiên cứu trên người để có kết luận đầy đủ.

Cách dùng và liều tham khảo

Cách dùng phổ biến nhất của Giảo cổ lam là hãm hoặc sắc nước uống như trà từ dược liệu khô. Trong các nghiên cứu lâm sàng về hỗ trợ đường huyết đã trích dẫn ở trên, liều được sử dụng phổ biến là khoảng 6g dược liệu khô mỗi ngày (tương đương 3 gói trà túi lọc loại 2g), dùng liên tục trong 4–12 tuần theo dõi. Một số tài liệu dân gian khác ghi nhận mức dùng tham khảo rộng hơn, khoảng 15–30g khô mỗi ngày dùng để sắc uống. [CẦN KIỂM DUYỆT] Liều lượng cụ thể nên căn cứ theo hướng dẫn trên bao bì sản phẩm hoặc chỉ định của thầy thuốc/bác sĩ, không tự ý tăng liều với suy nghĩ “dùng nhiều sẽ hiệu quả nhanh hơn”. Nếu sử dụng dạng cao chiết hoặc viên uống, người dùng nên tuân theo liều khuyến nghị của nhà sản xuất trên nhãn sản phẩm.

Đối tượng cần thận trọng khi dùng Giảo cổ lam

Một số nhóm đối tượng nên thận trọng hoặc tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng Giảo cổ lam:

[CẦN KIỂM DUYỆT] Người có huyết áp thấp hoặc đang trong tình trạng tụt huyết áp, vì Giảo cổ lam được ghi nhận có xu hướng hỗ trợ hạ huyết áp; người đang dùng thuốc điều trị đái tháo đường, rối loạn mỡ máu hoặc tăng huyết áp, vì việc phối hợp có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết/hạ huyết áp quá mức nếu không được bác sĩ theo dõi; phụ nữ có thai, đang cho con bú và trẻ nhỏ, do chưa có đầy đủ dữ liệu an toàn trong các nhóm đối tượng này; người chuẩn bị phẫu thuật, vì các hoạt chất có thể ảnh hưởng đến huyết áp và tuần hoàn. Những trường hợp này cần trao đổi với bác sĩ hoặc thầy thuốc trước khi sử dụng, đặc biệt nếu có ý định dùng lâu dài hoặc phối hợp với thuốc điều trị khác.

Phối hợp và bài thuốc dân gian tham khảo

Trong thực tế, Giảo cổ lam thường được dùng độc vị dưới dạng trà hãm hoặc cao chiết. Một số tài liệu dân gian và sản phẩm thương mại có phối hợp Giảo cổ lam với các dược liệu hỗ trợ tim mạch, mỡ máu khác như hoa hòe, lá sen. [CẦN KIỂM DUYỆT] Các công thức phối hợp cụ thể (tỷ lệ, liều lượng) cần được kiểm chứng từ tài liệu y học cổ truyền có nguồn gốc rõ ràng; người dùng không nên tự ý phối hợp nhiều loại dược liệu hoặc thực phẩm chức năng khác nhau mà chưa có sự tư vấn của thầy thuốc, để tránh tương tác không mong muốn.

So sánh Giảo cổ lam với các dược liệu hỗ trợ chuyển hóa khác

Trên thị trường dược liệu hỗ trợ sức khỏe chuyển hóa, Giảo cổ lam thường được nhắc đến cùng một số dược liệu khác như Dây thìa canh (được biết đến với công dụng hỗ trợ đường huyết), Nấm linh chi (hỗ trợ tăng cường thể trạng), hoặc Cà gai leo (hỗ trợ chức năng gan). Điểm khác biệt của Giảo cổ lam là nhóm hoạt chất saponin gypenoside có cấu trúc gần giống nhân sâm, đồng thời được nghiên cứu tương đối nhiều về hỗ trợ đường huyết và mỡ máu tại Việt Nam. Mỗi dược liệu có cơ chế và bằng chứng nghiên cứu khác nhau, vì vậy việc lựa chọn nên dựa trên tình trạng sức khỏe cụ thể và ý kiến tư vấn chuyên môn, thay vì kỳ vọng một loại dược liệu duy nhất giải quyết được nhiều vấn đề sức khỏe cùng lúc.

Câu hỏi thường gặp về Giảo cổ lam

Nhiều người thắc mắc uống Giảo cổ lam mỗi ngày có tốt không, uống vào thời điểm nào trong ngày là hợp lý, hay người có bệnh nền tim mạch, huyết áp có dùng được không. Những câu hỏi này được giải đáp chi tiết hơn trong bài viết riêng về các câu hỏi thường gặp khi dùng Giảo cổ lam.

Những sai lầm thường gặp khi dùng Giảo cổ lam

Một số sai lầm phổ biến khi dùng Giảo cổ lam bao gồm việc pha trà quá đặc với suy nghĩ sẽ hiệu quả nhanh hơn, tự ý ngưng thuốc điều trị tiểu đường hoặc mỡ máu đang dùng vì tin rằng trà thảo dược đã đủ thay thế, hoặc mua sản phẩm không rõ nguồn gốc xuất xứ. Chi tiết các sai lầm này và cách khắc phục được trình bày trong bài viết chuyên sâu về các sai lầm khi dùng Giảo cổ lam.

Vì sao nên chọn Giảo cổ lam có nguồn gốc rõ ràng?

Hàm lượng saponin gypenoside và các hoạt chất khác trong Giảo cổ lam có thể thay đổi tùy theo vùng trồng, độ cao, thời điểm thu hái và cách sơ chế, bảo quản. Dược liệu được trồng theo tiêu chuẩn GACP-WHO hoặc thu hái từ vùng núi cao được kiểm định thường có chất lượng ổn định hơn so với sản phẩm trôi nổi không rõ nguồn gốc. Vì vậy, người dùng nên ưu tiên lựa chọn Giảo cổ lam từ các nhà cung cấp có thông tin rõ ràng về vùng trồng, quy trình sơ chế và kiểm định chất lượng, thay vì chỉ dựa vào giá thành rẻ.

Bài viết liên quan về Giảo cổ lam